Sâm Lai Châu tươi trồng-rừng vùi

5. Có sâm rừng ở Ngọc Linh không?

Vẫn có. Người dân vẫn có thể tìm được ở Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh, nhưng vô cùng hiếm và khó tìm hơn cả kim cương.

Nguồn sâm rừng Ngọc Linh chủ yếu là sâm giả ở vùng lân cận như Đăk Lăk, Lâm Đồng. Loại sâm rừng này rất đẹp, củ gầy, dài, đanh, thân xanh già cỗi, nhưng hoàn toàn không phải Sâm Việt Nam. Chúng không có mr2. Không có hoặc ít vị đắng, ít ngọt. Ăn nhạt nhẽo. Mấy năm trước rộ lên phong trào đi tìm sâm này ở Tây Nguyên. Nhiều đối tượng thu mua, vùi xuống trong núi Ngọc Linh, bây giờ nhổ lên bán, nên rất dễ bị lừa.

Nguồn sâm rừng hiếm hoi tiếp theo là từ Lào. Có nhiều năm người tìm sâm Việt Nam lùng sục hết những dãy núi cao của Lào tìm kiếm và đã nhổ cạn kiệt.
Dãy Hoàng Liên Sơn vẫn còn khai thác được nguồn sâm này, nhưng cũng rất hiếm và đắt đỏ. Không chỉ người Việt, mà người Trung Quốc cũng gùi cơm gạo lùng sục khắp dãy Hoàng Liên Sơn tìm sâm. Giá cả cũng được đẩy lên hàng trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng 1kg. Ngay cả những củ sâm rừng nhổ được ở bên rừng núi Trung Quốc cũng được bán với giá vài trăm triệu đồng/kg.

Củ sâm ngày càng thu hẹp biên giới, miễn là thuộc dòng sâm Việt Nam, có sự hiện diện của các chất, kiểm định chính xác, thì được đánh giá là Sâm Việt Nam. Tuy nhiên, chúng ta vẫn gọi là sâm Ngọc Linh để dựa hơi thương hiệu mà tăng giá trị của nó lên.

Sâm rừng còn nhiều nhất chính là nguồn “sâm vùi”. Đây chính là sâm rừng người Trung Quốc thu mua từ nhiều năm qua, khắp từ Ngọc Linh qua Lào, Lai Châu, từ chính Trung Quốc, trồng lại trong vườn. Những củ sâm dài, nhỏ như cái đũa, nặng vài chục gram, được chăm sóc vỗ béo thành vài lạng, tăng trọng lượng và giá trị lên rất nhiều. Đúng là thiên tài Tàu.

Người Mông, La Hủ… và các dân tộc Tây Bắc đi rừng tìm sâm cho người Trung Quốc, đi trồng sâm và tam thất thuê ở Trung Quốc cũng học được cách họ trồng, vùi, nên cũng thu hái từ rừng, dâm lại chăm sóc, nên vẫn có nguồn sâm này.

Sâm rừng rất dễ bị giả vì nó cực kỳ giống với dòng sâm tiết trúc và tam thất hoang. Loại giống nhất chính là tam thất Trung Quốc do người Dao trồng lâu năm ở vùng Na Hang và Lâm Bình (Tuyên Quang), loại giống thứ 2 là sâm tiết trúc rừng ở Đắk Lăk và Lâm Đồng phát hiện 2 năm trước, loại giống tiếp theo là sâm tiết trúc ruột vàng ở Lào, Myanmar, tam thất hoang trồng ở Trung Quốc ruột tím, ruột vàng và loại giống cuối cùng là sâm tiết trúc Hoàng Liên Sơn.

6. Phân biệt sâm ở núi Ngọc Linh với các loại sâm khác ra sao?

Gần như không thể với khách hàng và thậm chí là chuyên gia cũng không có cách nào chứng minh thuyết phục. Hầu hết chỉ là các con buôn tự hiểu với nhau và họ thành “chuyên gia” trong lĩnh vực này, do có nhiều kinh nghiệm thực tế, tiếp xúc với nhiều nguồn sâm.

Tuy nhiên, cũng có vài điểm lưu ý như sau: Sâm Ngọc Linh ít được chăm sóc nên cây nhỏ, ngắn, cành 5 lá, lá xanh nhạt, lá mỏng, thon, thân cây xanh, củ gốc vàng, xanh ở thân củ, củ nhỏ dài, rễ tơ.

Sâm Lào cắt ngang thân ruột vàng cát. Sâm Lai Châu thì đa dạng hơn về chủng loại, có cả ruột vàng, cả 5 lá y hệt như Ngọc Linh, nhưng phổ biến có nhiều màu sắc, gọi là Ngũ Hành trong củ sâm, mà phổ biến nhất là màu vàng, tím, đen, xanh. Thân cây sâm màu tím, càng tím. Loại phổ biến nhất lá xanh thẫm, to, dày và bầu hơn.

Tuy nhiên, ở Trung Quốc và Lai Châu lại cũng có những dòng sâm y hệt sâm Kontum, nên không thể dùng hình dáng phân tích được.

Có một điểm phân biệt khá thú vị, mà tôi phát hiện qua quá trình kiểm nghiệm sâm, đó là hàm lượng sapnonin Rd của sâm trồng Lai Châu, Kim Bình thường thấp hơn 0,5%, thấp hơn sâm trồng ở Ngọc Linh. Nếu định lượng, hàm lượng Rg1, Mr2 dù rất cao, nhưng Rd dưới 0,5% thì thường là sâm ngoài Bắc. Nhiều củ sâm rừng, rất đắt tiền, nhưng hàm lượng Rd vẫn thấp. Tuy nhiên, đấy không phải căn cứ, vì phần nhiều sâm rừng ngoài Bắc vẫn có Rd cao, thậm chí rất cao. Nó chỉ được dùng để phán đoán trong sâm trồng và cũng không có ý nghĩa quyết định tính chính xác về nguồn gốc sâm.

Kết luận: Vậy cuối cùng thì mua sâm kiểu gì? Thực ra, tất cả các loại sâm đều là Sâm Việt Nam cả, tức Panax vietnamensis. Có điều, chúng ta lựa chọn củ sâm đến từ vùng nào, để mua được với đúng giá trị thực mà thôi. Cùng là củ sâm trồng, 7-9 năm tuổi, nếu nó ở Ngọc Linh thì 200-300 triệu, ở Lai Châu cỡ 20-30 triệu và Trung Quốc 5-7 triệu.

Củ sâm trồng Lai Châu 7-8 năm tuổi

Riêng sâm rừng thì xuất xứ từ đâu cũng không chênh lệch giá cả nhiều.