Hôm nay, tôi xin được “l.ê.n thớt” một câu hỏi mà tưởng chừng như “n.g.ớ ngẩn”, nhưng lại vô cùng quan trọng, thậm chí liên quan trực tiếp đến sức khỏe và tính mạng của người dùng: Tại sao không dùng hà thủ ô nguyên chất (tức là củ tươi hoặc phơi khô đơn thuần) luôn cho nó… “thiên nhiên”, cho nó “tinh khiết”, mà lại phải bày vẽ ra cái trò “cửu chưng cửu sái” cho nó lằng nhằng, tốn kém, phức tạp làm gì?
Nhiều người, nhất là mấy bạn trẻ bây giờ, hay có cái mốt “ăn sống uống tươi”, cái gì cũng đòi “nguyên bản”, “thuần tự nhiên”. Nghe thì có vẻ hay đấy, có vẻ “healthy” đấy. Nhưng cái gì nó cũng có lý của nó. Với riêng củ hà thủ ô, thì cái sự “nguyên chất” mà các bác đang ảo tưởng đó, nó không phải là “tinh túy” đâu, mà nó là “thuốc độc” trá hình ! Đọc hết bài này các bác sẽ hiểu rõ tại sao cha ông ta lại phải kỳ công đến thế với một củ rừng tưởng chừng như vô tri.
- Hà Thủ Ô “Nguyên Chất” – “Mỹ Nữ Mang Gươm Độc” Hay Sự Ngây Thơ Chết Người Của Người Dùng
Tôi phải khẳng định ngay một điều mà trong “BÀI 1” của cái loạt bài viết về hà thủ ô của tôi đã từng nhấn mạnh: “Hà thủ ô thì rẻ, nhưng hà thủ ô chế thì rất đắt, gấp 10 lần… Như vậy có thể thấy chế biến là quan trọng với các loại dược liệu này. VÌ NÓ CÓ Đ.Ộ.C.”. Đấy, các bác nghe rõ chưa? VÌ NÓ CÓ Đ.Ộ.C!
♦️Cái “độ.c” của hà thủ ô tươi nó nằm ở đâu? Tôi không phải nhà khoa học để mà phân tích cho các bác từng hoạt chất A, B, C trong củ hà thủ ô tươi nó độc như thế nào. Nhưng theo kinh nghiệm của các cụ lang xưa, và cũng theo những gì y học cổ truyền đã ghi nhận, thì hà thủ ô khi chưa qua bào chế đúng cách, nó chứa những thành phần có tính “táo”, tính “sáp” rất mạnh. Nó có thể gây ra hàng loạt các vấn đề cho sức khỏe người dùng:
Táo bón kinh hoàng: Đây là cái “đặc sản” đầu tiên mà các bác sẽ được “thưởng thức” nếu cả gan dùng hà thủ ô tươi hoặc phơi khô sơ sài. Cái nhựa chát của nó nó làm săn se niêm mạc ruột, khiến cho việc “giải quyết nỗi buồn” nó trở thành một cực hình. Có người táo bón đến cả tuần không đi được, bụng dạ thì ấm ách, khó chịu vô cùng.
Nóng trong, phát ban, mụn nhọt: Cái tính “táo” của hà thủ ô tươi nó cũng dễ gây tích nhiệt trong cơ thể, làm cho người lúc nào cũng bứt rứt, miệng khô, lưỡi rát, rồi thì mụn nhọt nó thi nhau “biểu tình” trên mặt, trên lưng.
Hại gan, hại thận (nếu dùng lâu dài): Gan thận là hai cơ quan thải độc chính của cơ thể. Nếu các bác cứ “nạp” vào người một thứ có chứa độc tố như hà thủ ô tươi kéo dài, thì hai cái “nhà máy” này nó phải làm việc cật lực để mà xử lý. Lâu dần, chúng nó cũng “đuối sức”, rồi sinh bệnh lúc nào không hay.
Kích ứng tiêu hóa, khó tiêu, đầy bụng: Nhiều người có hệ tiêu hóa yếu, dùng hà thủ ô tươi vào là y như rằng “tào tháo đuổi”, hoặc là bụng dạ cứ ì ạch, khó chịu.
♦️Thế nên, cái ảo tưởng về sự “nguyên chất”, “tinh khiết” của hà thủ ô tươi nó hoàn toàn sai lầm. Nó giống như một “mỹ nữ” có vẻ ngoài hấp dẫn đấy, nhưng lại giấu trong mình một thanh “gươm độc”, sơ sẩy là “đứt tay” như chơi.
♦️Đừng so sánh khập khiễng với rau củ quả ăn sống! Nhiều người lại lý luận, rau củ quả ăn sống được, thì tại sao hà thủ ô lại không? Xin thưa, đó là một sự so sánh hết sức khập khiễng. Rau củ quả thông thường, bản chất của nó là thực phẩm, nó hiền hòa, nó cung cấp vitamin, chất xơ. Còn hà thủ ô, nó là một vị thuốc, nó có dược tính mạnh, có những thành phần tác động đến cơ thể một cách sâu sắc.
Mà đã là thuốc, thì không phải lúc nào “nguyên chất” cũng là tốt. Có những vị thuốc, bắt buộc phải qua bào chế để giảm độc tính, tăng tác dụng, hoặc dẫn thuốc vào đúng kinh mạch cần thiết. Hà thủ ô là một trong số đó. Cứ nhìn sang mấy “ông bạn đồng nghiệp” của hà thủ ô mà xem: “Hoàng tinh thì rẻ, hoàng tinh chế thành thục thì đắt gấp 15 lần. Ô đầu ấu tẩu rẻ, chế thành Phụ tử đắt gấp 10 lần.”. Mấy vị đó mà các bác dám “ăn tươi nuốt sống” thử xem, có mà “đi gặp Diêm Vương sớm”. “Nó cũng dạng như phụ tử (ấu tẩu), chén luôn là toi mạng, nhưng chế biến rồi thì nó là thần dược xếp hàng thứ 4 trong bảng dược liệu với tác dụng hồi dương cứu nghịch.”. Hà thủ ô tuy không độc bằng Phụ tử, nhưng cái lý nó cũng tương tự như vậy.
- “Cửu Chưng Cửu Sái” – Phép Màu “Hóa Giải Độc Dược”, “Khai Mở Thần Năng” Cho Hà Thủ Ô
Vậy, tại sao lại phải là “cửu chưng cửu sái” – chín lần hấp, chín lần phơi với đỗ đen – một quy trình nghe đã thấy “toát mồ hôi hột”? Đó không phải là trò “làm màu” hay “thần thánh hóa” của các cụ lang xưa đâu. Đó là cả một khoa học, một nghệ thuật bào chế đỉnh cao, được đúc kết từ hàng ngàn năm kinh nghiệm, với những mục đích vô cùng rõ ràng:
♦️Mục đích tối thượng: KHỬ ĐỘC, LOẠI BỎ TÁC DỤNG PHỤ: Đây là mục tiêu quan trọng nhất. Như tôi đã nói, hà thủ ô tươi nó có độc, nó gây táo bón, nóng trong. Quá trình hấp cách thủy (chưng) nhiều lần với đỗ đen sẽ giúp các độc tố, các chất gây táo bón, gây kích ứng từ từ tiết ra theo nhựa của củ hà thủ ô. Đỗ đen, với tính hàn của nó, cũng giúp trung hòa bớt cái tính “nóng”, tính “táo” của hà thủ ô. Rồi việc phơi nắng (sái) cũng góp phần làm bay hơi bớt một số chất không có lợi. Qua chín lần “tôi luyện” như vậy, miếng hà thủ ô nó mới trở nên “hiền hòa”, an toàn cho người sử dụng.
♦️Chuyển hóa hoạt chất, tăng cường dược tính: Không chỉ loại bỏ độc tố, quy trình “cửu chưng cửu sái” còn giúp chuyển hóa các hoạt chất có lợi trong hà thủ ô, làm cho chúng dễ hấp thu hơn, phát huy tác dụng tốt hơn. “Đỗ đen tiết chất, được miếng hà thủ ô hấp thu một phần mà thành thuốc.”. Các hợp chất polyphenol, anthraquinone… trong hà thủ ô được cho là sẽ có những biến đổi có lợi dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm và sự tương tác với các thành phần trong đỗ đen. Từ một củ rừng thô ráp, nó biến thành một vị thuốc bổ có khả năng đi sâu vào Can Thận, dưỡng Huyết, ích Tinh.
♦️Thay đổi tính vị, làm cho dễ uống, dễ dùng: Hà thủ ô tươi có vị chát, đắng rất khó chịu. Nhưng sau khi qua “cửu chưng cửu sái”, vị của nó sẽ trở nên ngọt nhẹ, thơm mùi đỗ đen, dễ uống hơn rất nhiều. Cái màu của nó cũng chuyển từ đỏ au hoặc trắng ngà sang màu đen nhánh như gỗ mun, nhìn đã thấy “chất” rồi.
♦️Tại sao lại phải là 9 lần: Trong y học cổ truyền, số 9 thường mang ý nghĩa của sự “cực điểm”, sự “hoàn mãn”, sự “thuần dương”.
Việc lặp đi lặp lại một quy trình 9 lần nó không chỉ là để đảm bảo các độc tố được loại bỏ triệt để, các hoạt chất được chuyển hóa tối ưu, mà nó còn mang một ý nghĩa về sự kiên trì, sự tỉ mỉ, sự công phu của người bào chế. “Phải chưng đỗ đen nhiều lần mới đen. Tất nhiên chưng lần thứ 3 đã đen rồi, nên ông nào kiên trì lắm chắc làm được 3 lần.”. Điều này cho thấy, để đạt đến “cảnh giới” cửu chưng cửu sái, nó đòi hỏi một sự đầu tư cực lớn về thời gian và công sức, không phải ai cũng làm được. Và cũng chính vì thế, hà thủ ô chế theo cách này nó mới thực sự quý hiếm và đắt giá.
- “Thảm Họa Khôn Lường” Từ Hà Thủ Ô “Tươi Sống” Hoặc “Chế Biến Nửa Mùa” Đội Lốt “Thần Dược”
Thị trường bây giờ, như tôi đã nói nhiều lần, nó “láo nháo” lắm. Nhiều kẻ gian thương, vì lợi nhuận, sẵn sàng bán cho các bác những loại hà thủ ô không đảm bảo chất lượng, thậm chí là còn nguyên độc tố:
♦️Mua phải “Hà thủ ô khô” mà tưởng là “hàng chế”: Đây là chiêu lừa phổ biến nhất. Họ lấy củ hà thủ ô tươi, thái lát, phơi khô rồi bán với giá cao hơn một chút, quảng cáo là “hà thủ ô bổ máu, đen tóc”. Các bác mua về dùng, không những không thấy tác dụng gì mà có khi còn bị táo bón, nóng trong. “Quan sát hình ảnh thì biết đó là Hà thủ ô khô. Bán hàng còn không phân biệt được Hà thủ ô khô và đã hấp đỗ đen thì kiến thức bằng 0.”
♦️Hà thủ ô “nhuộm màu” bằng cách “luộc qua với đỗ đen” hoặc “tưới nước xay đỗ đen”: Đây là trò tinh vi hơn, làm cho miếng hà thủ ô nó có màu hơi đen đen, dễ đánh lừa người tiêu dùng. Nhưng thực chất, nó chỉ là “áo gấm đi đêm”, độc tố vẫn còn nguyên, dược tính thì chẳng có bao nhiêu.
♦️Hà thủ ô “thái mỏng rồi luộc”: Đây là cách chế biến “phá hoại” nhất. Thái mỏng quá, rồi lại cho vào nồi luộc với nhiều nước, thì “nó tan mẹ hết chất vào nước. Hà thủ ô còn cái xác.”. Uống cái thứ này vào thì chỉ tổ phí tiền, chẳng khác gì uống nước lã.
♦️Hà thủ ô “chế biến qua quýt”, không đủ 9 lần chưng sái: Có những nơi chỉ hấp sơ sơ một hai lần cho có lệ, rồi cũng dán mác “cửu chưng cửu sái” để bán với giá cao. Loại này thì độc tố có thể đã giảm bớt phần nào, nhưng dược tính thì chưa đạt đến độ “chín”, hiệu quả cũng không cao.
♦️Nguy cơ mốc meo, hư hỏng: “Hà thủ ô chưa chế, hoặc chế qua quýt sẽ mốc sớm.”. Uống phải mấy thứ này thì không những không bổ béo gì mà còn rước thêm bệnh vào người.
Đấy, các bác thấy không? Nếu không có quy trình “cửu chưng cửu sái” đúng nghĩa, thì củ hà thủ ô nó không những không phải là “thần dược” mà còn có thể trở thành “kẻ thù” của sức khỏe.
- Giá Trị Của “Mồ Hôi Nước Mắt” – Tại Sao Hà Thủ Ô “Cửu Chưng Cửu Sái” Lại Đắt Xắt Ra Miếng?
Tôi biết, nhiều người nghe đến giá hà thủ ô “cửu chưng cửu sái” xịn là lại “giật mình thon thót”. Nhưng các bác ơi, “tiền nào của nấy” thôi. Để làm ra được một cân hà thủ ô chế đúng nghĩa, nó là cả một quá trình đổ mồ hôi nước mắt, tốn kém vô cùng:
♦️Chi phí nguyên liệu đầu vào: Củ hà thủ ô đỏ hoang dã, già năm, củ to giá nó đã không rẻ rồi. Rồi còn đỗ đen xanh lòng loại 1, củi lửa để chưng hấp suốt cả tháng trời…
♦️Công sức và thời gian: Chín lần hấp, chín lần phơi, mỗi lần đều phải canh lửa, canh thời gian, rồi phơi phóng, đảo trở… Nó đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ, và rất nhiều công sức của người làm.
♦️Hao hụt trong quá trình chế biến: Từ một cân hà thủ ô tươi, sau khi qua “cửu chưng cửu sái”, nó ngót đi rất nhiều, có khi chỉ còn lại vài ba lạng thành phẩm là cùng.
♦️Bí quyết gia truyền (nếu có): Nhiều nhà thuốc Đông y còn có những bí quyết riêng trong việc gia giảm, phối hợp các vị thuốc phụ trợ trong quá trình chế biến, làm tăng thêm giá trị của sản phẩm.
“Hà thủ ô chế chuẩn sẽ loại bỏ độc tố, tuy nhiên, sẽ mất khoảng 1/4 đến 1/3 hoạt chất.”. Đây là sự hy sinh cần thiết để có được sự an toàn và dược tính tối ưu. Còn nếu chế biến ẩu, “thái mỏng quá, lại đem luộc, thì mất hết hoạt chất luôn.”. Vậy nên, các bác đừng bao giờ so sánh giá của một cân hà thủ ô “cửu chưng cửu sái” xịn với giá của một cân hà thủ ô khô hay hà thủ ô “chế biến giả cầy” ngoài chợ. Nó khập khiễng lắm! Một bên là “vàng mười”, một bên là “đồng thau”, thậm chí là “sắt vụn”.
- Lời Khuyên “Khắc Cốt Ghi Tâm”
Tôi xin có vài lời khuyên “xương máu” gửi đến các bác:
♦️TUYỆT ĐỐI KHÔNG TỰ Ý DÙNG HÀ THỦ Ô TƯƠI HOẶC KHÔ CHƯA QUA BÀO CHẾ ĐÚNG CÁCH. Nhớ kỹ điều này, nó liên quan đến sức khỏe và tính mạng của các bác!
♦️HỌC CÁCH NHẬN BIẾT HÀ THỦ Ô “CỬU CHƯNG CỬU SÁI” XỊN: Miếng hà thủ ô chế chuẩn nó phải đen nhánh, bóng như sừng, cầm nặng tay, bẻ ra bên trong cũng đen đều, có mùi thơm đặc trưng của đỗ đen và dược liệu. Chứ không phải loại đỏ lòm, hay đen sì một cách giả tạo do nhuộm màu đâu nhé.
♦️”CHỌN MẶT GỬI VÀNG” – MUA HÀNG Ở NHỮNG NƠI UY TÍN: Đừng ham rẻ mà mua hàng trôi nổi, không rõ nguồn gốc. Hãy tìm đến những nhà thuốc Đông y có uy tín, những người bán hàng có tâm, có kiến thức thực sự về dược liệu. “Khi thành phẩm rồi, chúng ta chỉ mua bằng niềm tin chứ làm sao biết được đồ thật hay lởm.”. Vậy nên niềm tin phải đặt đúng chỗ.
♦️ĐỪNG TIN VÀO NHỮNG LỜI QUẢNG CÁO “THẦN THÁNH HÓA” CÔNG DỤNG: Hà thủ ô tốt thật đấy, nhưng nó không phải là “thuốc tiên” chữa bách bệnh chỉ trong nháy mắt. Nó cần thời gian, cần sự kiên trì, và cần một lối sống lành mạnh đi kèm.
Hà Thủ Ô “Nguyên Chất” Là “Kẻ Thù Giấu Mặt” – Chỉ Có “Cửu Chưng Cửu Sái” Mới Thực Sự Là “Bạn Hiền”!
Vậy là tôi đã “dốc hết bầu tâm sự” để giải thích cho các bác hiểu tại sao chúng ta không thể “ăn tươi nuốt sống” củ hà thủ ô mà bắt buộc phải qua cái quy trình “thử lửa” gian nan là “cửu chưng cửu sái”. Đó không phải là sự “cầu kỳ” vô nghĩa, mà đó là cả một quá trình “thanh lọc” và “thăng hoa” của vị thuốc, để từ một thứ “có độc”, nó trở thành một “thần dược” quý báu cho sức khỏe.
Đừng vì thiếu hiểu biết, đừng vì ham rẻ, đừng vì tin vào những lời quảng cáo đường mật mà rước họa vào thân. Hãy là người tiêu dùng thông thái, biết trân trọng giá trị của lao động chân chính, và biết lựa chọn cho mình những sản phẩm thực sự an toàn, chất lượng.
Hà thủ ô “nguyên chất” ư? Xin lỗi, đó là “kẻ thù giấu mặt”. Chỉ có Hà thủ ô đã được “tôi luyện” qua chín lần lửa và nước, qua chín lần hấp và phơi, mới thực sự là “người bạn hiền” đáng tin cậy trên hành trình chăm sóc sức khỏe của các bác.
Chúc các bác luôn tỉnh táo và mạnh khỏe!